به گزارش ایران فوری؛ نشست تخصصی «میراث جلال آل‌احمد در ادب، فرهنگ و علوم انسانی» روز ۱۷ آبان ۱۴۰۵ در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار شد. در این نشست، استادان و پژوهشگران به بررسی اندیشه‌ها، آثار و نقش تاریخی این نویسنده در فرهنگ و جامعه ایران پرداختند.
مالک شجاعی جشوقانی، مدیر نشست، امید طبیب‌زاده، استاد پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، حسین میرزایی، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران و محمدحسین دانایی، پژوهشگر آثار آل‌احمد و خواهرزاده او، از سخنرانان این برنامه بودند.
یادداشت‌های روزانه چه چیزی را آشکار می‌کنند؟
محمدحسین دانایی در سخنرانی خود که به‌صورت برخط برگزار شد، یادداشت‌های روزانه جلال آل‌احمد را از مهم‌ترین منابع شناخت شخصیت و افکار او دانست.
به گفته دانایی، این یادداشت‌ها فقط ثبت اتفاقات روزمره نیستند، بلکه بخش‌هایی از زندگی خصوصی و افکار نویسنده را آشکار می‌کنند که کمتر در آثار منتشرشده او دیده می‌شوند. آل‌احمد از طریق این نوشته‌ها فرصتی برای بیان احساسات، تردیدها، ناکامی‌ها و موضوعاتی پیدا می‌کرد که امکان مطرح کردن آن‌ها در فضای عمومی را نداشت.
او صداقت و شجاعت آل‌احمد در بیان نقاط ضعف و تناقض‌های شخصیتی خود را از ویژگی‌های مهم این یادداشت‌ها دانست و تاکید کرد که شناخت این نویسنده نباید به ستایش بی‌قیدوشرط یا تخریب کامل او محدود شود.
دانایی از انتشار جلد سوم خبر داد
دانایی درباره وضعیت انتشار یادداشت‌های روزانه آل‌احمد گفت جلد سوم این مجموعه برای انجام مراحل اداری و آماده‌سازی طرح جلد به ناشر سپرده شده و قرار است تا پایان سال جاری منتشر شود.
او همچنین اعلام کرد جلد چهارم یادداشت‌ها را آماده کرده است و پس از انجام مراحل لازم، آن را برای انتشار به ناشر تحویل خواهد داد.
به گفته دانایی، انتشار برخی آثار ناتمام آل‌احمد نیز در دست پیگیری است. از جمله این آثار می‌توان به کتابی درباره پدر جلال آل‌احمد و نوشته‌هایی اشاره کرد که برای انتشار به تنظیم و تکمیل نیاز دارند.
طبیب‌زاده: آل‌احمد را یک‌بعدی نبینیم
امید طبیب‌زاده در ادامه نشست گفت برای شناخت دقیق جلال آل‌احمد باید رفتارها و عملکرد او را بررسی کرد، نه اینکه صرفا درباره خوب یا بد بودن شخصیتش قضاوت شود.
او توضیح داد که روایت‌های مختلف سیاسی و فکری در طول سال‌ها تصویرهای متفاوتی از آل‌احمد ساخته‌اند. برخی طرفداران حزب توده و شوروی بیشتر بر مخالفت او با حکومت پهلوی تاکید کرده‌اند و کمتر به انتقادهایش از حزب توده پرداخته‌اند. در مقابل، برخی طرفداران سلطنت نیز او را نویسنده‌ای کم‌سواد و ناآشنا با ادبیات جهان معرفی کرده‌اند.
طبیب‌زاده با اشاره به آشنایی آل‌احمد با ادبیات جهان و فعالیت‌های ترجمه او، این تصویرها را نیازمند بازنگری دانست و تاکید کرد که برای شناخت این نویسنده باید میان مخالفت با استعمار و مخالفت با فرهنگ غرب تفاوت قائل شد.
جدایی از حزب توده و ایستادگی بر عقاید
طبیب‌زاده برای بررسی استقلال فکری آل‌احمد، چهار مقطع از زندگی او را انتخاب کرد. نخستین مورد، جدایی از حزب توده در سال ۱۳۲۶ بود.
آل‌احمد در سال ۱۳۲۴ و در ۲۲سالگی به حزب توده پیوست و در فعالیت‌های آن حضور داشت. او در سال ۱۳۲۵ به مدیریت داخلی ماهنامه «مردم» رسید، اما اختلاف‌نظر درباره سیاست‌های حزب و رابطه آن با شوروی، زمینه‌ساز جدایی او و گروهی دیگر از اعضا شد.
به گفته طبیب‌زاده، آل‌احمد در تهیه جزوه «حزب توده بر سر دوراه» مشارکت داشت، اما رهبر اصلی این انشعاب نبود و افرادی مانند خلیل ملکی و انور خامه‌ای نیز در آن نقش داشتند.
او این جدایی را یکی از نمونه‌های مهم استقلال رأی در میان اعضای یک حزب کمونیستی در دوران استالین دانست.
توقیف مجله پس از انتشار غرب‌زدگی
دومین مقطع مورد اشاره طبیب‌زاده، فعالیت آل‌احمد در مجله «کتاب ماه» در سال ۱۳۴۱ بود.
به گفته او، آل‌احمد در شرایطی که از نظر مالی وضعیت مناسبی نداشت، مسئولیت انتشار این مجله را پذیرفت، اما در نخستین شماره بخش‌هایی از کتاب «غرب‌زدگی» را منتشر کرد. انتشار این مطالب به توقیف مجله انجامید. پس از آن نام مجله به «کیهان ماه» تغییر کرد، اما انتشار آن نیز ادامه پیدا نکرد.
طبیب‌زاده معتقد بود آل‌احمد می‌توانست با محدود کردن مطالب خود به موضوعات ادبی و فرهنگی، موقعیت حرفه‌ای و مالی مناسبی داشته باشد، اما ترجیح داد از بیان دیدگاه‌هایش عقب‌نشینی نکند.
حمایت از خلیل ملکی در دادگاه
سومین موضوع، حضور آل‌احمد در جلسات محاکمه خلیل ملکی در سال ۱۳۴۴ بود.
به گفته طبیب‌زاده، ملکی و دو نفر از همراهانش پس از ترجمه و انتشار مقاله‌ای درباره سیاست آمریکا در ایران بازداشت شدند. این مقاله به موضوعاتی مانند افزایش احساسات ضدآمریکایی، سیاست‌های حکومت پهلوی و احتمال شکل‌گیری گروه‌های مخالف می‌پرداخت.
طبیب‌زاده حضور آل‌احمد در دادگاه و حمایت از ملکی را نشانه‌ای از پایبندی او به باورهای شخصی دانست؛ زیرا آل‌احمد در آن زمان عضو حزب ملکی نبود و پیش‌تر نیز اعلام کرده بود به هیچ حزب و گروهی وابستگی ندارد.
روایت‌های مرگ تختی و صمد بهرنگی
چهارمین محور سخنان طبیب‌زاده به روایت‌های مربوط به مرگ غلامرضا تختی و صمد بهرنگی اختصاص داشت.
او با اشاره به فضای بی‌اعتمادی عمومی به حکومت در دهه ۱۳۴۰ گفت روایت‌های مختلف درباره مرگ چهره‌های شناخته‌شده، پیش از انتشار نوشته‌های آل‌احمد نیز در جامعه وجود داشت.
طبیب‌زاده با اشاره به مقاله «صمد و افسانه عوام» که آل‌احمد حدود هشت ماه پس از مرگ تختی و پس از درگذشت صمد بهرنگی در مجله «آرش» منتشر کرد، توضیح داد که نویسنده در این مقاله به روایت‌های مختلف درباره مرگ این دو نفر پرداخته است.
به گفته او، آل‌احمد در این نوشته درباره چگونگی شکل‌گیری شایعات و روایت‌های عمومی پرسش‌هایی مطرح کرده و نمی‌توان او را عامل اصلی انتشار ادعای دخالت حکومت در مرگ تختی دانست.
طبیب‌زاده همچنین تاکید کرد علت دقیق مرگ تختی و صمد بهرنگی مشخص نیست و بدون شواهد کافی نمی‌توان درباره آن‌ها حکم قطعی صادر کرد.
میرزایی: آثار آل‌احمد تصویری از جامعه ایران هستند
حسین میرزایی نیز در این نشست با تاکید بر ضرورت بررسی شخصیت آل‌احمد در بستر تاریخی و اجتماعی زمانه‌اش گفت نباید از یک نویسنده انتظار داشت فراتر از حوزه تخصصی خود عمل کند.
او آل‌احمد را بیشتر نویسنده‌ای قصه‌گو و تصویرگر جامعه دانست و توضیح داد که آثار او، از داستان‌های اولیه تا نوشته‌های پایانی، بازتابی از تجربه‌های شخصی و تحولات اجتماعی دوران زندگی‌اش هستند.
به گفته میرزایی، آثاری مانند «بچه مردم» و «گناه» نشان‌دهنده توانایی آل‌احمد در روایت زندگی مردم و مناسبات اجتماعی هستند. این ویژگی آثار او را برای پژوهشگران علوم اجتماعی نیز ارزشمند می‌کند.
چهار بخش مهم در کارنامه آل‌احمد
میرزایی کارنامه فکری و فرهنگی آل‌احمد را در چهار حوزه اصلی بررسی کرد:
نخست، داستان‌نویسی و قصه‌گویی که آثاری مانند «سرگذشت کندوها»، «مدیر مدرسه» و «نفرین زمین» را در بر می‌گیرد.
دوم، مقاله‌نویسی و اندیشه اجتماعی که دو کتاب «غرب‌زدگی» و «در خدمت و خیانت روشنفکران» از مهم‌ترین نمونه‌های آن هستند.
سوم، سفرنامه‌نویسی و جست‌وجوگری که در آثاری مانند «زیارت» و «خسی در میقات» دیده می‌شود.
چهارم، مطالعات میدانی و مردم‌نگارانه که به بررسی زندگی روستایی و ثبت ویژگی‌های اجتماعی و فرهنگی مناطق مختلف ایران اختصاص داشت.
او کتاب «نفرین زمین» را از آثار مهم در بازنمایی پیامدهای اصلاحات ارضی دانست؛ اثری که تغییر مناسبات سنتی روستاها و تحولات زندگی روستاییان را روایت می‌کند.
ضرورت نقد منصفانه آثار آل‌احمد
میرزایی در بخش پایانی سخنان خود، استقلال رأی و توانایی آل‌احمد در نقد قدرت را از ویژگی‌های مهم او دانست و گفت آثار این نویسنده منابع ارزشمندی برای شناخت تاریخ اجتماعی و فرهنگی ایران در نیمه نخست قرن چهاردهم شمسی هستند.
او تاکید کرد نباید آل‌احمد را شخصیتی بی‌خطا و مقدس معرفی کرد یا در مقابل، همه آثار و اندیشه‌های او را کنار گذاشت. به اعتقاد او، شناخت این نویسنده به بررسی هم‌زمان نقاط قوت، ضعف و تناقض‌های فکری و رفتاری او نیاز دارد.
میرزایی همچنین پیشنهاد کرد نشست‌های آینده درباره شخصیت‌های فکری معاصر با حضور موافقان و منتقدان برگزار شود تا امکان گفت‌وگویی علمی و چندصدایی فراهم شود.
این نشست به همت گروه مطالعات میان‌فرهنگی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و با هدف گسترش گفت‌وگوی میان‌رشته‌ای درباره مسائل فکری و فرهنگی ایران معاصر برگزار شد.
